“ไอเกิน เล่นลูกเจี้ยวกันเปล่า..” เสียงตะโกนดังขึ้นจากหลังบ้านผม

”เล่นๆ” ผมตะโกนกลับไป ในปากยังคาบช้อนข้าวมื้อกลางวันคาอยู่
”ไอเอ๋ เล่นลูกเจี้ยวเปล่า…” ผมตะโกนข้ามรั้วใบเงินใบทองที่ปลูกอยู่ระหว่างบ้านผมกับบ้านไอเอ๋ เสียงดังลั่น
”เล่นด้วย.ๆ..” เสียงไอเอ๋ตะโกนกลับมา

ผมรีบตักข้าวใส่ปากอย่างรวดเร็ว ก่อนจะวิ่งเอาจานข้าวไปล้างที่ตุ่มน้ำหน้าบ้าน แล้วจึงวิ่งไปหยิบเอาลูกเจี้ยวที่วางไว้บนโต๊ะในบ้าน ยืนรอไอเอ๋อยู่สักพักเห็นมันวิ่งกระหืดกระหอบมาก็รีบวิ่งต่อไปยังหลังบ้านทันที

เสียงเฮฮาของกลุ่มเด็กที่ยืนล้อมวงวิ่งเล่นดังไปทั่วลานดิน ใต้ต้นมะขามเทศต้นใหญ่หน้าบ้านป้าแตบ ลมตอนกลางวันพัดเอาเศษใบมะขามเทศที่แห้งร่วงลงมาเหมือนสายฝนสีน้ำตาลตกเป็นช่วงๆ ป้าแตบนอนอยู่บนบ้านไม้หลังเล็กๆ มีแมวขนสีดำนอนอยู่เคียงข้างเป็นเพื่อน ใต้ถุนบ้านมีหมาตัวเล็กสองตัวนอนเบียดเอาคางเกยกันอยู่

ลานโล่งบริเวณนี้เหมาะที่จะมาวิ่งเล่นกันในช่วงเวลากลางวัน เนื่องจากมันอยู่ใต้ร่มเงาของต้นมะขามเทศต้นใหญ่ ที่ปกคลุมอยู่ ทำให้ไม่รู้สึกร้อนมากนัก เคยถามป้าแตบว่ามันมีอายุกี่ปี ป้าแตบก็บอกแต่เพียงว่าโตมาป้าก็เห็นมันยืนต้นอยู่อย่างนี้แล้ว

บนลานโล่งเด็กบางคนเดินไปคุ้ยหารูจิ้งหรีดที่หลังบ้านผม ซึ่งมีต้นต้อยติ่งขึ้นอยู่เต็มไปหมด บางพวกถือหนังสติ๊กคอยเล็งพวกกิ้งก่าที่นานๆจะโผล่หน้าออกมาให้เห็นจากซอกหลืบของต้นมะขามเทศ ส่วนเด็กที่มีแรงเหลือเฟืออย่างพวกผมกับไอเอ๋ก็มักจะหากิจกรรมที่ท้าทายเล่นกันซะมากกว่า เช่น แข่งกันปีนต้นมะขามเทศ, กระโดดลงมาจากต้นมะขามเทศด้วยความสูงที่พอๆกับผู้ใหญ่สองคนต่อตัวกัน

วันนี้ที่ลานโล่งคึกคักเป็นพิเศษ ทั้งพี่ต้น ไอตั้ม ไอเอก ไออาม พี่เตี้ย พี่หมู ต่างมารวมตัวกันด้วยจุดหมายที่ไม่แตกต่างกันนัก ในมือแต่ละคนถือลูกเจี้ยวที่พันเชือก ซ้อมโยนกันไปมาบนพื้นที่ถูกกวาดเศษใบไม้ออกไปหย่อมหนึ่ง

เมื่อผมกับไอเอ๋มาพร้อมแล้ว เราก็เริ่มซ้อมมือด้วยการวาดลวดลายโยนลูกเจี้ยวลงพื้นอยู่สองสามที ก่อนที่สนามเปิดศึกอย่างจริงจังจะเปิดตัว

“พร้อมยัง” พี่หมูถาม
”เอาเลยๆ” ไอเอกพูดขึ้น

“เล่นเลยๆๆ” แต่ละคนเริ่มร้อนวิชารวมทั้งตัวผมและไอเอ๋

ลูกเจี้ยวที่เราเรียกกันแท้จริงแล้วก็คือ ลูกข่างนั่นเอง ตอนแรกๆ เราเรียกกันว่าลูกเจี้ยว ย่อมาจากลูกกะเจี้ยวอีกที ซึ่งความหมายมันแปลได้เป็นอีกสิ่งหนึ่งซึ่งผู้ใหญ่ไม่ค่อยจะชอบพอนัก หลังๆเราจึงเรียกกันใหม่ตามชื่อของมันคือ ลูกข่าง แต่ก็บ่อยครั้งที่เผลอไปเรียกว่าลูกเจี้ยวจนติดปาก

ลูกข่างทำมาจากไม้ ซึ่งเป็นลักษณะท่อนรีๆ เรียวจากด้านบนลงมาด้านล่างเหมือนกรวย มองจากด้านบนเป็นวงกลม ด้านล่างเป็นเหมือนตะปูที่มีปลายโผล่ยาวออกมาประมาณ 1 นิ้ว ที่ซื้อเอาส่วนใหญ่จะเป็นไม้ที่ถูกกลึงมาแล้วผิวจะเนียนสวยแต่มักจะเปราะและฉีกง่าย แต่ถ้าทำเองมักจะใช้ไม้ฝรั่งทำโดยเลือกเอาท่อนที่ไม่อ่อนหรือแก่เกินไปนัก มาเหลาตกแต่งให้เป็นรูปร่างดังกล่าว ก่อนจะเอาตะปูตัดหัวออกแล้วตอกยัดเข้าไปที่ปลายเรียวด้านล่างของไม้ฝรั่ง จากนั้นจึงเอาตะไบมาตกแต่งปลายตะปูให้แหลมเหมือนเดิม ข้อดีของไม้ฝรั่งคือเป็นไม้ที่เหนียวและฉีกขาดยาก

อุปกรณ์ที่ใช้คู่กับลูกข่างอีกสิ่งหนึ่งก็คือ เชือก โดยจะเป็นเชือกเส้นเล็ก ๆ ยาวประมาณหนึ่งช่วงแขนบ้าง หนึ่งวาบ้าง ขนาดของเชือกที่ว่านี้ก็เล็กว่านิ้วก้อยมือเพียงเล็กน้อย ปลายเชือกด้านหนึ่งถูกร้อยด้วยฝาเบียร์ที่เจาะรูตรงกลาง ไว้สำหรับพันไปรอบๆ ลูกข่างสำหรับเหวี่ยงให้ลูกข่างหมุนเป็นวงกลม

ลูกข่างของผมเป็นลูกข่างที่ซื้อมา ลูกละห้าบาทแถมเชือกมาเสร็จสรรพ โดยเชือกที่ว่าจะต้องนำมาร้อยกับฝาเบียร์ซึ่งหาได้ทั่วไป เริ่มต้นด้วยการเอาตะปูมาตอกที่กลางฝาเบียร์ให้เป็นรู ก่อนจะค่อยๆร้อยปลายเชือกให้ทะลุผ่านและผูกปลายเชือกไว้ ไม่ให้ฝาเบียร์หลุดออกมา ปลายอีกด้านหนึ่งนำไฟมาลนเชือกเพื่อไม่ให้มันเลาะออกมาเป็นเส้นฝอยเล็กๆ ก็เป็นอันเสร็จสิ้น บางครั้งเราก็ทดลองเอาเชือกอื่นๆมาใช้กัน เชือกที่ว่าก็คือเชือกร่ม อันนี้ก็หาได้ไม่ไกลตัวนัก ก็เป็นกางเกงที่เราสวมกันอยู่นั่นเอง ถ้าพอมีกางเกงเก่าๆที่ไม่ได้ใช้งานแล้วและมีเชือกผูกร้อยเอวอยู่ด้านใน เชือกส่วนใหญ่ก็จะเป็นเชือกร่ม ถ้าเอามาดึงเชือกด้านในออกก็จะได้เชือกที่ทนและเหนียวใช้ได้ทีเดียว แต่บางคนก็ว่าใช้ได้ไม่ดีนักเพราะเวลาเหวี่ยงลูกข่างจะทำให้ลื่นและหลุดมือง่าย ซึ่งก็ขึ้นอยู่กับความชอบและถนัดของแต่ละคน

สำหรับลูกข่างไอเอ๋ เป็นลูกข่างที่ทำเองจากไม้ฝรั่ง สภาพของมันผ่านศึกมาอย่างโชกโชน ดูได้จากรอยหัวตะปูที่จมลึกอยู่บนหัวลูกข่างพร้อมรอยฉีกบางแห่ง ร่องรอยเหล่านี้บอกถึงประสบการณ์ของมันที่เจ้าของได้นำไปประสบพบเจอ บางครั้งก็ทำให้มันไม่สามารถคงสภาพการหมุนของตัวมันเองได้นานนัก

ก่อนจะเริ่มเล่นได้นั้นผมกับไอเอ๋ก็ต้องซ้อมเหวี่ยงลูกข่างหลายวันกว่าจะช่ำชอง วิธีการเล่นพื้นฐานเริ่มตั้งแต่การพันเชือก ต้องอย่าทิ้งปลายเชือกไว้มากเกินไปเพราะจะทำให้เวลาเหวี่ยงไปแล้วช่วงสุดท้ายก่อนที่ลูกข่างจะหลุดจากเชือกมันจะม้วนตัวพันไปกับปลายเชือกทำให้ลูกข่างติดอยู่กับเชือก ซึ่งถ้าแรงเหวี่ยงมันยังคงอยู่จะทำให้เกิดอันตรายต่อตัวเองและคนรอบข้างเป็นอย่างมาก การพันเชือกไปบนตัวลูกข่างต้องค่อยๆทาบเชือกเป็นเส้นตรงจากด้านบนลูกข่างลงไปด้านล่างปลายตะปู ก่อนจะพันม้วนปลายตะปูขึ้นมาเรื่อยๆไปบนตัวลูกข่างจนหมดปลายเชือก

จากนั้นใช้ช่องว่างระหว่างนิ้วชี้กับนิ้วกลางสอดเข้าไปกับฝาเบียร์ที่ปลายเชือก หมุนลูกข่างให้กระชับมือ จากนี้ก็จะเป็นการพร้อมที่จะเหวี่ยงลูกข่างออกไป บางคนอาจจะถนัดในการจับแบบอื่นซึ่งมีอีกหลายวิธี เช่น กำเชือกด้วยมือที่ถนัดให้ปลายเชือกและฝาเบียร์อยู่ฝั่งนิ้วก้อย ใช้นิ้วโป้งและนิ้วชี้คอยประคองลูกข่างไว้ในมือ

การเหวี่ยงก็มีหลายวิธี เริ่มตั้งแต่การวอร์มมือ ด้วยการเหวี่ยงเบาๆ สะบัดมือไปด้านหน้าก่อนจะชักกลับอย่างรวดเร็ว ลูกข่างจะม้วนตัวออกจากเชือกลงไปหมุนอยู่ที่พื้นอย่างง่ายดาย ท่ามาตรฐานสำหรับวอร์มอีกท่าจะเป็นท่าที่ดูอ่อนโยนสักเล็กน้อย เมื่อลูกข่างอยู่ในสภาพที่พร้อมเหวี่ยง ให้เราเหวี่ยงมือแนบลำตัวไปด้านหลังเหมือนแกว่งแขนเดิน ย่อตัวสักเล็กน้อย จากนั้นสะบัดมือไปยังด้านหน้าพร้อมกับรูดเชือกกลับเข้ามาหาตัว ท่านี้จะทำให้ลูกข่างหมุนง่ายที่สุด แต่ไม่มีความรุนแรงในการทำลายเลย สำหรับท่าที่นำมาใช้เล่นกันในวงส่วนใหญ่จะเป็นวิธีปา ซึ่งจะให้ความรุนแรงในการหมุนและการเจาะลงไปบนพื้นดินสูง โดยเมื่อลูกข่างอยู่ในท่าเตรียมพร้อม เราจะเหวี่ยงไปด้านหน้าบนพื้นอย่างรวดเร็วเหมือนการปาออกไป ลูกข่างจะหลุดออกจากเชือกที่มีแรงส่งลงไปหมุนอยู่ที่พื้น ยิ่งมีแรงหมุนที่รุนแรงจะทำให้เกิดเสียงดังขึ้นมารอบๆลูกข่างดังหึ่งๆ ทีเดียว

การเก็บลูก ดูเหมือนไม่จำเป็นต้องมีท่าทาง เพียงแค่เดินไปเก็บก็น่าจะเพียงพอแล้ว แต่สำหรับนักเล่นลูกข่างแล้ว การเก็บต้องไม่ธรรมดา ท่าที่ใช้สำหรับการเก็บลูกที่เป็นมาตรฐานจะมีอยู่สองท่า ท่าแรกทำได้โดยการถือเชือกสองมือซ้ายและขวานำไปคล้องบนลูกข่างที่กำลังหมุนอยู่บนพื้นใช้มือหมุนเชือกคล้องไปรอบลูกข่างอย่างรวดเร็วประมาณสองรอบก่อนจะตวัดยกขึ้นมา ลูกข่างจะลอยติดเชือกขึ้นมาให้เราหยิบอย่างง่ายดาย อีกวิธีพัฒนาขึ้นมาอีกขั้น โดยใช้มือเดียวถือเชือกไว้ เมื่อลูกข่างหมุนอยู่ให้เราหมุนเชือกเป็นวงกลมคล้องรอบตัวลูกข่างสักสองสามรอบก่อนจะตวัดยกขึ้นมา ลูกข่างจะลอยติดขึ้นมาให้เราหยิบได้เหมือนกัน การเก็บลูกด้วยท่าต่างๆนี้ทำให้เราสามารถประยุกต์การเล่นลูกข่างได้โดยผู้ที่ชำนาญจะสามารถทำให้มันหมุนบนฝ่ามือได้ต่อเนื่องจากการม้วนเก็บขึ้นมา บางครั้งก็ให้มันหมุนไปบนหลังมือซึ่งต้องอาศัยทั้งความชำนาญและความกล้าพร้อมๆ กัน

ลูกข่างที่นำมาลงสนามเล่นนี้ จะต้องถูกขัดเกลาบางสิ่งเพื่อให้มีพิษสงที่เพิ่มขึ้น อย่างเช่นการลับเดือย ซึ่งก็คือปลายตะปูของลูกข่างนั่นเอง วิธีง่ายๆสำหรับเราก็คือการนำมันไปฝน(ถู)กับพื้นปูนไปมา ซึ่งจะช่วยให้มันทำลายคู่ต่อสู้ได้ดียิ่งขึ้น บางครั้งอาจจะพบเจอปลายเดือยแปลกๆ เช่น เดือยจอบ ซึ่งทำได้โดยการตีปลายให้แบน ก่อนจะนำไปฝนกับพื้นปูนให้เรียบเป็นเหมือนจอบขุดดิน ซึ่งข้อดีของมันเวลาปาไปโดนลูกข่างลูกอื่น เมื่อโดนในตำแหน่งขอบๆ พิษสงของเดือยจอบจะเฉือนเอาเนื้อไม้ของลูกข่างให้แหว่งไปอย่างง่ายดาย แต่ข้อเสียของมันก็คือ มันจะหมุนได้ไม่ดีนัก นอกจากที่จะต้องมีการปรับปรุงเดือยกันแล้วยังมีอีกสิ่งที่สำคัญ ก็คือระยะของเดือยนั่นเอง โดยทั่วไปเดือยจะยาวออกมาจากตัวลูกข่างประมาณ 1 นิ้วถึง 2 นิ้ว ถ้ายาวมากไปก็จะทำให้มันหมุนได้ไม่นิ่งนัก แกว่งไปมา แต่ถ้าสั้นไปก็จะทำให้ลูกข่างหมุนยากขึ้น ระยะของเดือยนี้มีผลไปถึงการดีดตัวของลูกข่าง ลูกข่างที่ดีดตัวได้ไกลถือว่าเป็นลูกข่างที่มีประสิทธิภาพ เนื่องจากในการเล่นจะต้องอาศัยการดีดตัวของลูกข่างให้ออกมาจากแนววงที่กำหนดไว้

ลูกข่างที่สมบูรณ์จึงไม่ใช่ลูกข่างที่แกว่งไปมาง่ายหรือลูกข่างที่หมุนนิ่ง ลูกข่างที่หมุ่นแกว่งไปมาง่ายบอกถึงความไม่สมดุลของน้ำหนักกะระยะในการปาได้ยาก ลูกข่างที่หมุนนิ่งเกินไปจะเอนล้มเมื่อหมดแรงหมุนแรงดีดที่ได้ก็จะลดลงไปด้วย การหาลูกข่างที่สมบูรณ์ไปหมดทุกสิ่งจึงเป็นสิ่งที่ยากและอาจจะเป็นไปไม่ได้เลย

“พร้อมยัง” เสียงพี่หมูดังขึ้นอีกครั้ง
”พร้อมๆๆ”  “เล่นเลยๆๆ” หลายเสียงประสาน
”งั้นก็ขีดวงกันเลย” เสียงพี่หมู ซึ่งเป็นเหมือนพี่ใหญ่นำเล่นในครั้งนี้สั่งการ

ไอเอ๋วิ่งไปหยิบเอาไม้กวาดทางมะพร้าวมากวาดบนลานดินให้โล่งขึ้น เนื่องจากใบมะขามเทศที่ปลิวลงมาเป็นระยะ ไออามวิ่งไปหากิ่งไม้แหลมมาขีดเป็นวงกลมบนพื้นดินที่เตรียมไว้เป็นวงใหญ่ขนาดฝาโอ่งน้ำ คนที่เหลือม้วนเชือกลูกข่างในท่าเตรียมพร้อม

“พร้อมยัง”...